राई माइलाले गाउँ किन छाडेछ ?

कुन गाडीमा चढ्यो होला ? कुन घुम्ती काट्यो होला ?

कहिलेकाहीँ कुनै गीत कानमा मात्र बज्दैन, मनको कुनै पुरानो कुनामा गएर बस्छ। कुनै गीतले सम्झनाहरू ब्युँताउँछ, कुनैले समयको ऐना देखाउँछ। अनि कुनै गीत यस्ता हुन्छन्, जसलाई जति पटक सुने पनि मन अघाउँदैन; बरु हरेक पटक शब्दका पत्रहरू उधिँदै जाँदा नयाँ अर्थ र नयाँ अनुभूति भेटिन्छन्।

श्रवण मुकारुङको शब्द, कालीप्रसाद बाँस्कोटाको संगीत तथा सुनिता थेगिमको स्वरमा सजिएको चलचित्र ‘गाउँ आएको बाटो’ को गीत ‘राई माइलाले गाउँ छाड्यो रे’ यस्तै एउटा गीत हो। यो केवल सुर, ताल र लयको संयोजन होइन; गाउँको मुटुबाट निस्किएको लामो सुस्केरा हो। गाउँको आँगनमा उभिएर कसैलाई रोक्न खोजिरहेको समयको आवाज हो।

पुराना गीत धेरैपटक सुनिन्छन्। कहिलेकाहीँ उही धुन फेरि बज्दा सामान्य लाग्छ, कतिपय गीत त सामाजिक सञ्जालको भिडमा स्क्रोल गर्दै अघि बढ्छौँ। तर केही गीतका शब्दको आयु धुनभन्दा लामो हुन्छ। संगीत सकिन्छ, भिडियो सकिन्छ, तर तिनले उठाएका प्रश्नहरू मनभित्र बजिरहन्छन्। ‘राई माइलाले गाउँ छाड्यो रे’ त्यस्तै कालजयी अनुभूति बोकेको गीत हो।

‘बाटो छेकिदेऊ न !’ — विकासको बाटोमा छुट्दै गएको गाउँ

गीतको सुरुवातमै आउने ‘बाटो छेकिदेऊ न’ भन्ने आग्रह सामान्य सुनिए पनि यसको अन्तर्य निकै गहिरो छ। गाउँलेहरू राई माइलाको यात्रा मात्र रोक्न चाहँदैनन्; गाउँबाट मान्छे हराउँदै जाने नियतिलाई रोक्न खोजिरहेका छन्। एउटा व्यक्तिको प्रस्थानसँगै गाउँको भविष्य पनि कतै टाढिँदै गएको अनुभूति उनीहरूलाई भएको छ।

विडम्बना के छ भने, गाउँमा बाटो पुग्नु विकासको प्रतीक मानिन्छ। सडकले गाउँलाई सहर, बजार र अवसरसँग जोड्छ। तर त्यही सडक कहिलेकाहीँ गाउँका युवालाई गाउँबाट बाहिरिने सहज मार्ग पनि बनिदिन्छ। जुन बाटो गाउँमा समृद्धि भित्र्याउन बनाइएको थियो, त्यही बाटोबाट गाउँको जवानी बाहिरिन थाल्छ। सडकले दूरी घटाउँछ, तर कतिपय अवस्थामा घर र मान्छेबीचको भावनात्मक दूरी बढाइदिन्छ।

एउटा फोटोभित्र अटाएको सिङ्गो गाउँ

यी हरफमा एउटा सानो फोटोभित्र सिङ्गो गाउँ अटाएको छ। त्यसमा साथीहरूको हाँसो छ, चौतारोका गफ छन्, मेलापातका सम्झना छन्, चाडपर्वका रौनक छन् र छुटेर गएका दिनहरूको न्यानोपन छ। वास्तविक जीवनमा सबैजना एकै ठाउँमा रहन सक्दैनन्, तर एउटा पुरानो फोटोले छुट्टिएका मान्छेहरूलाई एउटै फ्रेमभित्र अटाइरहन्छ।

आज गाउँ छाडेर हिँड्दा राई माइला हाँसेको होला। नयाँ ठाउँ र नयाँ सम्भावनाले उसको आँखामा चमक थपेको होला। तर भोलि कुनै अपरिचित सहरको साँघुरो कोठामा एक्लै बस्दा, गोजीबाट त्यही फोटो निकालेर हेर्दा उसको आँखामा आँसु भरिन सक्छ। मानिसले ठाउँ परिवर्तन गर्न सक्छ, तर आफ्ना जराहरू सजिलै परिवर्तन गर्न सक्दैन।

अरुण खोला — भूगोल मात्र होइन, सम्झनाको सीमा

‘बिन्ती तर्न नदेऊ उल्लाई अरुण खोला’ भन्ने आग्रहमा नदी केवल पानीको बहाव होइन; गाउँ र बाहिरी संसारबीचको भावनात्मक सीमा बनेर उभिन्छ। नदीको अर्को किनारमा नयाँ सम्भावना, रोजगारी र सुखी जीवनको सपना होला। तर यता यही किनारमा उसको प्रतीक्षामा बस्ने आफन्त, साथी र छिमेकी छन्। गाउँलेहरू उसलाई रोक्न चाहन्छन्, किनकि नदी तरेपछि ऊ पुरानो संसारबाट अझ टाढा पुग्नेछ भन्ने डर उनीहरूको मनमा छ।

एउटा मान्छे जाँदा एक्लै कहाँ जान्छ ?

यो हरफले एउटा विशाल सामाजिक दर्शनलाई अत्यन्त सरल भाषामा अभिव्यक्त गर्छ। मान्छे गाउँबाट बाहिरिँदा उसले कपडा र सामान मात्र बोकेको हुँदैन; उसको भाषा, लवज, संस्कार, संस्कृति, चाडपर्वका सम्झना र पुर्खाका कथा पनि सँगै जान्छन्। उसले गाउने गीत पनि सँगै जान्छ।

तर ऊ गएपछि गाउँमा के बाँकी रहन्छ ? खेतमा हली लगाउने हात घट्छन्। खलियाको आवाज कम हुन्छ। विवाहमा जन्तीको लर्को पातलिन्छ। कसैको मृत्यु हुँदा मलामी जाने काँधहरू घट्छन्। बिरामी पर्दा घरमै आएर हालखबर सोध्ने छिमेकीको पाइला कम हुँदै जान्छ। आँगन उस्तै रहन्छ, तर आँगनमा खेल्ने बालबालिकाको आवाज हराउँदै जान्छ। चौतारो उस्तै रहन्छ, तर गफ गर्ने मान्छेहरू हराउँछन्।

यसरी एउटा मान्छेको पलायनले केवल एउटा घर खाली बनाउँदैन; गाउँको सामाजिक संरचनामा पनि एउटा रिक्तता छाडेर जान्छ।

गाउँ छाड्नु बाध्यता पनि हो

आज हाम्रो समाजको एउटा ठूलो यथार्थ गाउँबाट सहर र सहरबाट विदेशतिर भइरहेको बसाइँसराइ हो। शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारी र अवसरको खोजीमा गाउँ छाड्नेहरूका आ-आफ्नै बाध्यता छन्। कोही सपना बोकेर निस्कन्छन्, कोही अभावबाट उम्किन; कोही परिवारको भविष्य बनाउन घर छाड्छन्। उनीहरूलाई दोष दिएर मात्र समस्याको समाधान हुँदैन। धेरैले त गाउँलाई असाध्यै माया गरेकै कारण आफ्ना परिवारका लागि अवसर खोज्दै गाउँ छाडेका हुन्छन्।

समस्या मान्छे गाउँबाट बाहिरिनु मात्र होइन, गाउँमै बस्न चाहनेका लागि सम्मानजनक जीवन र अवसर सिर्जना हुन नसक्नु पनि हो। गाउँमा गुणस्तरीय शिक्षा, स्वास्थ्य सेवा, रोजगारी र उद्यम गर्ने वातावरण हुनुपर्छ। विकासको अर्थ गाउँमा सडक पुग्नु मात्र होइन; त्यो सडक हुँदै गाउँका मान्छे बाहिरिन नपर्ने अवस्था सिर्जना हुनु पनि हो।

एउटा गीत, एउटा गाउँ र हराउँदै गएको संसार

‘राई माइलाले गाउँ छाड्यो रे’ गीतको शक्ति यसको सरलतामा छ। यसले ठूलो भाषण गर्दैन, जटिल शब्दको सहारा लिँदैन। गाउँको एउटा सामान्य पात्रलाई केन्द्रमा राखेर असाधारण सामाजिक यथार्थ बोल्छ। राई माइला एउटा व्यक्ति मात्र होइन, गाउँ छाडेर गएका हजारौँ युवाको प्रतिनिधि पात्र हो। ऊ पहाडको कुनै बस्तीको हुन सक्छ, तर उसको कथा नेपालको हरेक गाउँसँग जोडिन सक्छ।

कतै ऊ विदेश जाने विमानस्थलमा उभिएको छ, कतै सहर जाने बसको झ्यालबाट गाउँलाई अन्तिमपटक हेर्दै छ। कतै आमाले बाटो हेरेर बसेकी छन्, कतै साथीहरू चौतारोमा उसको नाम लिँदै छन्। राई माइला त गयो, तर उसको अनुपस्थितिले गाउँमा छाडेको खालीपन अझै त्यहीँ छ।

गीत सकिएपछि पनि मनले उसैलाई सोधिरहन्छ— राई माइला, तिमी कुन गाडीमा चढ्यौ होला ? कुन घुम्ती काट्यौ होला ? अरुण खोला तरेपछि पनि आफ्नो गाउँ सम्झियौ होला ?